„Nie wszystkie spory muszą kończyć się w sądzie...”

Idea Polsko-Niemieckiego Centrum Mediacji w Collegium Polonicum

W świetle aktualnych zmian ustawodawczych oraz działań Ministerstwa Sprawiedliwości zmierzających do upowszechnienia mediacji, jako metody mogącej stanowić alternatywę dla długotrwałych i kosztownych procesów sądowych, pod koniec roku 2016 zainicjowane zostało utworzenie Polsko-Niemieckiego Centrum Mediacji pod auspicjami Polsko-Niemieckiego Instytutu Badawczego w Collegium Polonicum.

Planowana działalność centrum ma obejmować przede wszystkim prowadzenie i wspieranie interdyscyplinarnych projektów badawczych dotyczących wykorzystania metod ARD (Alternative Dispute Resolution) w sporach transgranicznych ze szczególnym uwzględnieniem mediacji o charakterze interkulturowym, intensyfikowanie współpracy międzynarodowej oraz ożywienie dyskursu naukowego dotyczącego zastosowania metod ARD w zakresie rozwiązywania konfliktów dwunarodowościowych. Nowatorski profil działalności centrum oparty będzie na interdyscyplinarnym podejściu do zagadnienia mediacji interkulturowej, które obok kluczowych kwestii prawnych przewiduje także uwzględnienie aspektów kulturoznawczych, lingwistycznych, psychologicznych oraz ekonomicznych, gwarantując w ten sposób innowacyjność przyjętych założeń badawczych w zakresie podjętej problematyki.

Głównym celem niniejszego przedsięwzięcia jest stworzenie sieci organizacji, instytucji oraz jednostek akademickich w celu zarówno intensyfikacji współpracy w zakresie naukowej analizy tego obszaru badawczego, jak i zinstytucjonalizowanej działalności popularyzacyjnej i informacyjnej dot. możliwości wykorzystania mediacji do rozwiązywania konfliktów transgranicznych ze szczególnym uwzględnieniem aspektów interkulturowych. W ramach działalności centrum planowane jest powstanie strony internetowej jako platformy wymiany wiedzy i doświadczeń pomiędzy zainteresowanymi podmiotami, która w przyszłości ma umożliwić prowadzenie krajowych oraz transgranicznych postępowań mediacyjnych za pomocą internetu (ODR - Online Dispute Resolution). Ponadto przewidziane jest również stworzenie punktu informacyjnego dla osób zainteresowanych mediacją dwunarodowościową.

Jednym z najważniejszych obszarów działalności centrum będą transgraniczne spory rodzinne, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji, w której dochodzi do uprowadzenia dziecka. Obszar ten dotyka problematyki wyjątkowo wrażliwej społecznie, ponieważ w konfliktach rodzinnych to zazwyczaj dziecko staje się główną ofiarą konfliktu. W wyniku procesu globalizacji oraz wzrostu mobilności konflikty rodzinne mają coraz częściej charakter międzynarodowy oraz interkulturowy. Otwarcie granic związane z postępującymi procesami integracji europejskiej wywołało wzmożoną migrację obywateli Polski oraz innych państw członkowskich UE, powodując znaczny wzrost liczby związków dwunarodowościowych. Charakterystyczne dla tych par jest nie tylko posiadanie różnego obywatelstwa, ale również w wielu przypadkach odwoływanie się do innych norm kulturowych oraz do różnych systemów wartości, zgodnych ze swoim pochodzeniem, co nierzadko stanowi podstawę konfliktu i powoduje dodatkowe trudności w jego rozwiązaniu. Relacje te nie są zjawiskiem nowym, lecz wzrost ich liczebności prowadzi do zwiększenia ilości konfliktów niosących ze sobą konieczność znalezienia szybkich rozwiązań dla sytuacji, w których dochodzi do rozpadu rodziny dwunarodowościowej. Ze względu na rosnącą liczbę konfliktów rodzinnych o charakterze transgranicznym oraz zarówno wielopłaszczyznowość tych sporów, jak i kompleksowość i czasochłonność procesów sądowych, ewidentna stała się konieczność znalezienia skutecznych metod rozwiązywania takich sytuacji. Jest to szczególnie istotne w kontekście związków, w których strony konfliktu posiadają dzieci, ponieważ niejednokrotnie to właśnie głównie one przede wszystkim one zostają dotknięte dramatycznymi konsekwencjami konfliktów wewnątrzrodzinnych. Aktualność niniejszej problematyki wynika również z faktu, iż nierzadko spory rodzinne kończą się uprowadzeniami dzieci za granicę przez jednego z rodziców. Rozpad ogniska domowego jest bardzo silnym i traumatycznym doświadczeniem dla wszystkich członków rodziny. Jak bardzo ta sytuacja zaingeruje i wpłynie na psychiczny rozwój dzieci, zależy w dużym stopniu od tego, w jaki sposób rodzice poradzą sobie z istniejącym konfliktem. Decydujące jest jednak to, jak szybko, wypracują oni konstruktywne rozwiązania stabilizujące sytuację, tworząc zdrowe modele wzajemnego funkcjonowania w przyszłości, natomiast skuteczna mediacja daje szansę na znalezienie wspólnych rozwiązań uwzględniających przede wszystkim dobro dziecka.

Innym obszarem, w którym mediacja może stanowić alternatywę do postępowań sądowych, są relacje gospodarcze i handlowe. Spory pomiędzy biorącymi w nim udział podmiotami stanowią bowiem nieodłączną cechę obrotu gospodarczego. Decydujące znaczenie dla dalszego losu współpracy pomiędzy zwaśnionymi przedsiębiorcami, szczególnie w przypadku współpracy o charakterze transgranicznym, ma możliwość szybkiego zażegnania powstałego konfliktu. Niezmiernie istotny w takiej sytuacji staje się sposób oraz konsekwencje przyjętej formy jego rozwiązania, ponieważ związane z tym koszty stanowią poważne obciążenie dla przedsiębiorców. Obejmują one bowiem nie tylko koszty postepowań sądowych i związanej z nimi obsługi prawnej, ale także koszty zamrożonego kapitału oraz straty związane z reputacją firmy, utratą zaufania ze strony klientów i kontrahentów, czy też z pochłoniętym czasem w oczekiwaniu na rozstrzygnięcie sądowe. Ponadto każdy z podmiotów gospodarczych funkcjonujących w warunkach wolnego rynku znajduje się w stałej zależności z innymi aktorami życia gospodarczego, w związku z czym długotrwałość procesów sądowych może pociągać za sobą daleko idące konsekwencje, prowadzące częstokroć do utraty wizerunku firmy, destabilizacji sytuacji finansowej firmy i jej otoczenia oraz mających nierzadko destruktywny wpływ na relacje biznesowe. Dlatego też jednym z zadań Centrum będzie również wielopłaszczyznowa analiza możliwości zastosowania mediacji w zakresie rozwiązywania międzynarodowych sporów gospodarczych.

Dzięki powstaniu centrum nawiązany zostanie kontakt z ośrodkami mediacji w Niemczech, a w przyszłości również w innych krajach Unii Europejskiej. Możliwe stanie się również prowadzenie interdyscyplinarnych badań nad różnymi aspektami mediacji transgranicznej z uwzględnieniem specyfiki konfliktów międzynarodowych w skali europejskiej oraz dzielenie się wynikami tych badań z innymi ośrodkami badawczymi na całym świecie.